ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ  Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ - 29/5/2001
ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Α. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:

Έτσι κάθε ειδικός αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη επιδιώκει το μέσον, και αυτό προτιμά και μάλιστα το μέσο όχι σε σχέση με το ίδιο το πράγμα αλλά σε σχέση με μας (με μέτρο τον εαυτό μας: υποκειμενικά κριτήρια).

Εάν κάθε επιστήμη με αυτόν τον τρόπο εκπληρώνει σωστά το έργο της, αποβλέποντας στο μέσο και προς αυτό κατευθύνοντας τα έργα της (γι’ αυτό συνηθίζουν να λένε για τα έργα που είναι άρτια ότι δεν είναι δυνατό να αφαιρεθεί ή να προστεθεί τίποτα, με τη σκέψη ότι η υπερβολή και η έλλειψη φθείρει την τελειότητα ενώ η μεσότητα τη διασφαλίζει, και οι άξιοι τεχνίτες, όπως λέμε, εργάζονται αποβλέποντας σε αυτό) και η Αρετή από κάθε τέχνη είναι ακριβέστερη και ανώτερη όπως ακριβώς και η φύση θα έχει για στόχο της το μέσο. Λέω βέβαια την ηθική αρετή γιατί αυτή σχετίζεται με τις συναισθηματικές διαθέσεις και τις πράξεις και σ’ αυτές υπάρχει η υπερβολή και η έλλειψη και το μέσο.

Β. Να γράψετε στο τετράδιό σας τις απαντήσεις των παρακάτω ερωτήσεων:

Β1. 

Με ποια κριτήρια είναι δυνατός, κατά το χωρίο αυτό, ο καθορισμός του "μέσου" και ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μεσότητας, ανάλογα με το κριτήριο καθορισμού της;

Μονάδες 15

Β2.

Ποιο κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα διακρίνει ο Αριστοτέλης στις τρεις αυτές έννοιες, σε ποια από τις τρεις δίνει το προβάδισμα και γιατί, κατά τη γνώμη σας, της δίνει το προβάδισμα αυτό;

Μονάδες 15

Β3. Ποια φιλοσοφική και συγγραφική δραστηριότητα ανέπτυξε ο Αριστοτέλης κατά την περίοδο στην οποία ανήκουν τα "Ηθικά Νικομάχεια"; 

Μονάδες 10

Β4. Να σχηματίσετε ένα ομόρριζο ουσιαστικό (απλό ή σύνθετο) της αρχαίας ελληνικής για καθέναν από τους παρακάτω ρηματικούς τύπους, χρησιμοποιώντας την παραγωγική κατάληξη που σας δίνεται:

Μονάδες 10

Β. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Β1. Η αριστοτελική φιλοσοφία χαρακτηρίζεται για τον τελολογικό της χαρακτήρα. Η λέξη «τέλος» λοιπόν αποτελεί την αρχή του αριστοτελικού μίτου. Ο άνθρωπος, ως έλλογο ον, έχοντας εξασφαλίσει την αυξητική και θρεπτική του ανάπτυξη επιδιώκει την ευδαιμονία. Η ευδαιμονία όμως είναι το αποτέλεσμα της ισορροπίας, της ιεράρχησης των σκοπών, αφού «τέλος» σημαίνει σκοπός. Σε σχέση με την επιστήμη των μαθηματικών, το μέσον είναι αυτό που καθορίζεται με βάση την αριθμητική αναλογία. Έτσι αν τα δύο είναι λίγα και τα δέκα είναι πολλά τότε τα έξι είναι το μέσον. Σε αυτό το σημείο ο Αριστοτέλης αναφέρει το μεγάλο αθλητή Μίλωνα από τον Κρότωνα. Γι’ αυτόν οι έξι μερίδες φαγητού είναι λίγες ενώ για κάποιον αρχάριο αθλητή είναι πάρα πολλές. Σε μια τέτοια περίπτωση οι διδασκαλίες της αριθμητικής δεν μπορούν να εξασφαλίσουν την ευδαιμονία, διότι δεν επιδιώκεται η μεσότητα, το «μέσον» του πράγματος αλλά «το προς ημάς», έτσι όπως καθορίζεται από τα υποκειμενικά κριτήρια του ατόμου. Το «μέσον» λοιπόν είναι η αρετή, η αποφυγή των δύο άκρων, της υπερβολής και της έλλειψης, που έχουν και τα δύο αρνητικό χαρακτήρα. Σε κάθε όμως περίπτωση ο ειδήμονας, ο γνώστης, ο ειδικός, «πας επιστήμων» «ζητεί» και «αιρείται» δηλαδή προσπαθεί να πετύχει και επιλέγει. Τίποτα δεν είναι δεδομένο και επιβεβλημένο αφού των πρώτο λόγο έχει ελεύθερη ανθρώπινη βούληση.

  Β2.

Και οι τρεις έννοιες έχουν τη δυνατότητα δημιουργίας κάποιας μορφής: η τέχνη μορφοποιεί το υλικό της, η φύση δημιουργεί επίσης μορφές, η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης συγκρίνει τις τρεις έννοιες μεταξύ τους: η αρετή είναι ανώτερη από την τέχνη, γιατί μορφοποιεί στην ουσία του τον άνθρωπο. Η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη. Γι’ αυτό η τέχνη μιμείται τη φύση. Εξάλλου ο σκοπός, «το τέλος» και το μη τυχαίο είναι, στην πραγματικότητα αυτά που κυριαρχούν στη φύση. Και, πάλι, ο σκοπός για τον οποίο έχει ορισθεί να υπάρχει κάτι εκ φύσεως, είναι αυτό που λογαριάζεται απ’ όλους ως το ωραίο. Κάθε φυσικό ον από τη στιγμή, που γεννιέται και αυξάνεται, κινείται και οδηγείται ανεξάρτητα από τη θέλησή του στο τέλος, την τελειότερη μορφή του ενώ τα έργα τέχνης ως δημιουργήματα του ανθρώπου μένουν αμετάβλητα. Αλλά και η αρετή είναι ανώτερη από την τέχνη γιατί είναι η τελειότητα της φύσεως, η τελειότητα της ψυχής.

Με αυτή τη συλλογιστική διαδικασία φαίνεται ότι ο φιλόσοφος δίνει το προβάδισμα στη φύση και στην αρετή, αφού η πρώτη επιζητεί «το τέλος» και η δεύτερη αποτελεί την ολοκλήρωση και την τελείωση της φύσης.

Σημείωση: Το σχολικό βιβλίο δεν προσδιορίζει με σαφήνεια στο συγκεκριμένο χωρίο το προβάδισμα σε μια μόνο από τις τρεις έννοιες. Εξάλλου η λέξη προβάδισμα δεν σημαίνει και ανωτερότητα. Βέβαια, στα «Πολιτικά» στη σύσταση της οργανωμένης πολιτείας χρονολογικά το προβάδισμα το έχει η φύση, αφού ο άνθρωπος είναι «φύσει» πολιτικό και κοινωνικό ον. Ποιοτικά όμως ανώτερη είναι η αρετή αφού είναι η ολοκλήρωση και η τελείωση της φύσης. Η συγκεκριμένη επισήμανση έχει προαιρετικό χαρακτήρα.